Verhaalplaten
Margareta van York en Margareta van Oostenrijk
Mechelen, meer dan 500 jaar geleden... Aan de Keizerstraat staat het stadspaleis van Margareta van York. Het is het centrale hof van de Bourgondisch-Habsburgse Nederlanden. Een plek voor ontvangst, politieke beslissingen en publieke evenementen, maar vooral een plek voor familie. Niet een klassiek gezin, maar wel een hof bewoond door kinderen en door onafhankelijke, machtige vrouwen. Jonge troonopvolgers worden er opgevoed onder de hoede van Margareta van York (1446-1503) en vervolgens Margareta van Oostenrijk (1480-1530). Huisonderwijzers, humanisten en tal van dienstpersoneel zorgen voor hun opleiding en welzijn. Ben je ook benieuwd naar het verhaal dat achter deze stevige natuurstenen muren schuilgaat?

Portretten van Margareta van York en Margareta van Oostenrijk
Een Mechels stadspaleis als politiek hof én als thuis
Op het einde van de 15de eeuw is Mechelen een wereldstad, centraal gelegen in de Nederlanden. Moderne ontwikkelingen staan voor de deur, denk aan het humanisme en de boekdrukkunst. Notabelen vestigen zich er dicht bij belangrijke instellingen als de Grote Raad en de Rekenkamer. Margareta van York, hertogin van Bourgondië, vindt Mechelen dan ook de ideale locatie om haar centrale residentie uit te bouwen. Na het overlijden van haar echtgenoot Karel de Stoute koopt ze het Hof van Kamerijk. De stad Mechelen bouwt dit pand uit tot een grootschalig stadspaleis vol pracht en praal. Het gebouw met opvallende natuurstenen gevel en traptorentje ademt vandaag nog steeds de Brabantse gotiek.
Meer informatie over dit beeld in de beeldbank
De oudste kern van de Mechelse Stadsschouwburg gaat terug tot het Paleis van Margareta van York
Een hof in de Bourgondisch-Habsburgse tijd is zoveel meer dan enkel een centrum van politieke beslissingen. Het is een plek vol leven, publiek contact, kunst en cultuur. Maar het is ook een veilige plek, waar een uitgebreide huishouding met dienstpersoneel zorgt voor haar bewoners en gasten. Margareta van York heeft zelf geen kinderen, maar neemt tien jaar lang de zorg op voor haar petekind Filips de Schone. Ook zijn zus Margareta van Oostenrijk verblijft tijdens haar jeugd regelmatig aan het hof. Ze groeien op samen met andere kinderen, bijvoorbeeld met Elisabeth van Culemborg, die later de hofdame van Margareta van Oostenrijk zou worden. Filips de Schone en zijn echtgenote Johanna van Castilië laten enkele van hun kinderen in Mechelen onder de hoede van Margareta van York: Eleonora, Karel – jawel, de latere keizer Karel V – en Isabella. Ook Maria vergezelt later haar broer en zussen aan het Mechelse hof. Na de overlijdens van Margareta en Filips, gaat de zorg voor de kinderen over naar hun tante Margareta van Oostenrijk. Zij zal haar eigen stadspaleis uitbouwen aan de overzijde van de Keizerstraat, maar blijft dan nog steeds sterk betrokken bij het leven én de bewoners van het voormalige Hof van Kamerijk. Zo wonen later ook Johan, Dorothea en Christina aan het Mechelse hof. Zij zijn de kinderen van Isabella en Christiaan II van Denemarken, en verhuizen vanuit Scandinavië na het overlijden van hun moeder. Voor de kinderen die er wonen is het hof dus echt hun thuis.
Een paleis voor kinderen
Het hof wordt een echt opvoedings- en opleidingsinstituut voor de opvolgers van de Bourgondisch-Habsburgse dynastie. Er wonen niet enkel prinsen en prinsessen, maar ook kinderen van belangrijke Europese families of zelfs van meer bescheiden afkomst. Kinderen krijgen kansen om op te klimmen op de sociale ladder. Ze breiden hun netwerk uit of maken zich klaar voor een invloedrijke toekomstige rol. Sommigen, vooral meisjes, worden ingezet in een uitgekiende huwelijkspolitiek.

Portret van Margareta van Oostenrijk als kind (1483)
De kinderen die er opgroeien, hebben nauwelijks contact met hun ouders of hun ouders zijn overleden. Ze bouwen er dus een hechte en warme band op met de Margareta’s, de onderwijzers en het dienstpersoneel. En dat personeel is heel talrijk. De huishouding van Karel bestaat bijvoorbeeld uit meer dan 300 personen. Zijn zussen hebben eigen kamer- en keukenpersoneel. Ondanks de achterliggende strategische en politieke intenties en de grootschaligheid van de hele hofhouding, worden de kinderen toch met veel zorg en genegenheid omringd. Margareta van Oostenrijk correspondeerde met haar vader Maximiliaan van Oostenrijk over de vorstenkinderen als ‘onze kinderen’. Ondanks dat ze zelf geen kinderen heeft, ziet ze zichzelf als moeder, meer bepaald als ‘moeder van het land’. Ze laat zich dan ook graag portretteren als symbool van liefdadigheid: als een moeder omringd door kleine kinderen.
Tot een vorstelijke toekomst
De kinderen worden voorbereid op een belangrijke toekomst, maar die opleiding gaat veel breder dan enkel politiek, geschiedenis en recht. Hun opvoeding combineert laatmiddeleeuwse praktijken met nieuwe humanistische inzichten. Zo krijgen ze les van humanist Adriaan Boeyens, de latere paus Adrianus VI. De wereldberoemde Bourgondische hofbibliotheek wordt ook betrokken bij hun opvoeding. Er is veel aandacht voor morele en intellectuele opvoeding, voor kunst, letteren, muziek en talen. De kinderen leren vanaf 4 jaar lezen met een ABC-boek. Ze leren ook verschillende talen, zoals Latijn, Frans, Nederlands, Spaans en Duits. En lichamelijke opvoeding komt aan bod. Meisjes krijgen onder meer dans, paardrijden en zwemmen aangeleerd, maar ook vaardigheden als naaien en schilderen. Kamerheer Willem van Croÿ zet in de vorming van Karel sterk in op zijn fysieke en ridderlijke ontwikkeling, waaronder paardrijden, jagen en het omgaan met wapens. Ze wonen natuurlijk ook in een hof in het centrum van stedelijke cultuur. Ook de stad Mechelen investeert in de vorstenkinderen door hovelingen hen te laten onderrichten, door feestelijkheden te organiseren en door herstellingen van het gebouw en schoolmeubilair te bekostigen. Mechelse rederijkers en buitenlandse gezelschappen zorgen soms voor entertainment. Geen moeite is de stad te veel: als de struisvogel van Karel ontsnapt uit het paleis, dan stuur je toch gewoon de Mechelse stadstrompetter op pad om hem te zoeken?

Portret van Karel V naar Bernard van Orley (circa 1516)
Met Karel V als keizer verschuift het machtscentrum van het Bourgondische rijk stilaan naar Brussel. Na de dood van Margareta van Oostenrijk gebeurt dat definitief. Toch blijft de link met het Mechelse hof nog een tijd doorleven. Hier in Mechelen wordt de basis gelegd voor de toekomst van het Habsburgse huis. Karel komt als keizer aan het hoofd van het grootste rijk sinds de oudheid. Ook de prinsessen bepalen later mee het politieke toneel in de Nederlanden, Europa en de overzeese kolonies. Denk maar aan Anna Boleyn, Maria van Hongarije en Margareta van Parma. De Mechelse renaissancekinderen schreven zo mee aan de wereldgeschiedenis.
- EICHBERGER D. (ed.) 2005: Dames met klasse: Margareta van York, Margareta van Oostenrijk, Leuven.
- EICHBERGER D., LEGARE A.-M. & HUSKEN W. (eds.) 2010: Women at the Burgundian court: presence and influence / Femmes à la cour de Bourgogne: présence et influence, Turnhout, 2010.
- MAREEL S. (ed.) 2021: Kinderen van de renaissance: kunst en opvoeding aan het Habsburgse hof (1480-1530), Tielt.
- STEEGEN E. 2025: Hof van Savoye: lieu de mémoire als schakel van de Bourgondische naar de Habsburgse Nederlanden, onuitgegeven tekst.
- TRIEST M. 2000: Macht, vrouwen en politiek, 1477-1558: Maria van Bourgondië, Margareta van Oostenrijk, Maria van Hongarije, Leuven.


